Ana Sayfa Dil Bilgisi İsimler – Adlar

İsimler – Adlar

324
0
PAYLAŞ

İsimler (Adlar)

İSİM (AD)

İsimler, bütün canlı ve cansız varlıkları, duygu ve düşünceleri, durumları, tüm bunların birbirleriyle olan ilgilerini karşılayan sözcüklerdir.

İsimler çeşitli yönlerden sınıflara ayrılır:

A) VARLIKLARIN OLUŞLARINA GÖRE İSİMLER

1. SOMUT İSİMLER

Beş duyudan biri ya da birkaçı ile kavranan, algılanan maddi varlıklara verilen isimlerdir.
• insan, bulut, yağmur, kedi, ses, mikrop…

2. SOYUT İSİMLER

Zihinde belli bir görüntü canlandırmayan, duyu organlarıyla algılanamayan, varlığı düşünce yoluyla kabul edilen isimlerdir.
• insanlık, töre, hak, rüya, iyimserlik, inat, güzellik, melek…

B) VARLIKLARA VERİLİŞLERİNE GÖRE İSİMLER

1. ÖZEL İSİMLER

Başka benzeri olmayan, verildikleri varlığa özgü nitelikler taşıyan isimlerdir.
Bazı kullanım yerleri şunlardır:
Kişi isimleri: Mustafa Kemal Atatürk, Köroğlu, Aslı…
Hayvan isimleri: Karabaş, Tekir, Pamuk…
Yer isimleri: Ankara, Kırıkkale, Polatlı, Karadeniz…
Dil, din, mezhep, tarikat isimleri: Türkçe, Müslümanlık, Hanefilik, Mevlevilik…
Ulus isimleri: Türkler, Araplar, İngilizler…
Ülke isimleri: Türkiye, Almanya, Libya…
Kitap, dergi, gazete isimleri: Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Türk Dili, Cumhuriyet gazetesi…
Cadde, sokak, apartman isimleri: Atatürk Bulvarı, Koza Sokak, Nilay Apartmanı…
Kurum, demek, okul vb. isimleri: Türk Dil Kurumu, Kızılay, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği,Tıp Fakültesi…
Coğrafya ile ilgili gezegen, kıta, bölge, ova, dağ, deniz, göl, nehir isimleri: Mars, Avrupa, Anadolu, Gediz Ovası, Ağrı Dağı, Karadeniz, Van Gölü, Kızılırmak…

2. CİNS İSİMLER (TÜR ADLARI)

Aynı türden varlıkları gösteren sözcüklerdir. Tür adları, aynı türden olan tek varlığın birini, bir bölümünü ya da tümünü gösterir.
Çocuk, hastalandı, (bir çocuk)
Çocuklar, oynuyor, (bir bölümü)
Çocuk, evin neşesidir, (bütün çocuklar)




Tür adlarının başlıcaları şunlardır:
Hayvan, bitki isimleri: kedi, köpek, kuş; elma, ağaç, ot…
Araç isimleri: çekiç, süzgeç, iğne…
Akrabalık isimleri: anne, baba, dayı, yenge…
Vücut ve organ isimleri: baş, gövde, ayak, kalp…
Giyecek, yiyecek, içecek isimleri: gömlek; zeytin; su…
Unvan isimleri: beyefendi, öğretmen, hanım…
Yansıma isimleri: tıkırtı, patlama, mırıltı…
Renk isimleri: siyah, kırmızı, sarı…
Sayı isimleri: iki, on, yirmi beş…
Zaman isimleri: sabah, yarın, dün…
Eylem isimleri: “-mak/-mek, -me/-ma, -iş/-ış” ekleri eylemden ad türeten eklerdir. Bu eklerle, eylem kök ya da gövdesinden türetilen eylem adlarına “eylemlik” denir: çalışmak, görme, bakış…

C) VARLIKLARIN SAYISINA GÖRE İSİMLER

1. TEKİL İSİMLER
Aynı türden varlıkların tek olan adıdır.
• Ev, genç, çocuk, ağaç, güneş…

2. ÇOĞUL İSİMLER
Adın birden çok varlığı gösterdiğini belirtmek için “-lar/-ler” ki kullanılır.
Çoğul eki almış sözcükler çeşitli anlamlara gelen adlar kurarlar:
Çoğullama
• Kitaplar, ağaçlar, arabalar…
Aile, çevre
Ayşeler, bize gelecek.
Ablamlar, Eskişehir’e taşındı.
Benzerleri
Mustafa Kemaller tükenmez.
• Yeni Mimar Sinanlar yetişiyor.
Abartma
Okumak için Avrupalara gitti.
Dünyalar kadar kitabı vardı.
Genelleme
Akşamları erken yatarım.
Sabahları bu yolda koşarım.
Yaklaşıklık
• Ahmet, on yaşlarında bir çocuk.
• Sabaha karşı beş sularında uyuyabildim.
Saygı
Beyefendiler, makamına teşrif etti.
Müdür Beyler, teftişe çıktı.
Küçümseme, alay
Hanımefendiler, nihayet uyanabilmişler.
Aynı gruptan varlıklar
• Sürüngenler, kemirgenler, baklagiller…
Sayı basamakları
• Onlar basamağı, yüzler basamağı…
Kurum ve kişilerin topluluğu
• Yüksek Okullar Gen. Müd., Memurlar Kooperatifi…
On yıllık zaman dilimi
• Hâlâ 1980’lerin müziğini dinliyorum.

3. TOPLULUK İSİMLERİ

Biçim bakımından tekil göründüğü hâlde topluluk kavramı veren adlardır.
• Millet, ordu, kafile, halk, ormanlar, sürüler…

Bazı topluluk isimleri “yapı ya da yapının bir bölümü” anlamında tekil isim olarak kullanılır. Bu türden isimlerin tekil isim mi yoksa topluluk ismi mi olduğu bağlamdan anlaşılır:
Sınıfta kim var? ► tekil ad
Bu sınıf çok başarılı. ► topluluk adı
Okul yazın onarılacak. ► tekil ad
Okul geziye gitmiş. ► topluluk adı
Meclisin koltukları yenilendi. ► tekil ad
Meclis sabaha kadar çalışacakmış. ► topluluk adı

D) YAPILARINA GÖRE İSİMLER

1. BASİT İSİMLER
Yapım eki almamış, birleşik isim biçiminde de kurulmamış isimlerdir.
• Yol, kent, çanta, Ankara, buğday…

2. TÜREMİŞ İSİMLER
İsmin kök ya da gövdesine yapım eki getirilerek isim, yeni bir kavramı anlatır duruma gelir.

İsim ya da eylem köküne getirilen yapım ekleriyle yeni bir anlam kazanmış ad kurulur.
• benlik (ben-lik), yazım (yaz-ım), sevgi (sev-gi), savcı (sav-cı)…

3. BİRLEŞİK İSİMLER
İki ya da daha çok sözcüğün birlikte kullanılmasıyla oluşur, tek bir ad gibi kullanılır.
• Basımevi, aşçıbaşı, cumartesi, gecekondu, günebakan…

Oluşum biçimlerinden bazıları şöyledir:
1. Sıfatla adın birleşmesiyle: Akdeniz, Küçükyalı, Eskişehir, karadut…
2. Belirtisiz ad tamlaması biçiminde: devetabanı, yavruağzı, fildişi, akşamüstü
3. Çekimli iki eylemin birleşmesiyle: biçerdöver, kaptıkaçtı, uçtuuçtu (oyun)…
4. Bir adla çekimli eylemin birleşmesiyle: gecekondu, külbastı, hünkârbeğendi…
5. iyelik eki almış bir adla bir sıfatın birleşmesiyle: karnıyarık, baldırıkara (bitki)…

E) ANLAMLARINA GÖRE İSİMLER

KÜÇÜLTMELİ İSİMLER
Küçültme eklerinden (-cek, -cik, -ce, -cağız, -msi, -mtırak) birini alarak karşıladığı varlığın ‘küçük, ufak” olduğunu anlatan adlara “küçültmeli isim” denir.

Küçültme ekleri, eklendiği sözcüğün anlamına küçültmeden başka azımsama, yetersizlik, acıma, sevgi vb. anlamları da katar.

  • İki göz bir evcikte mutlu mesut yaşıyorlar, (küçültme)
  • Yavrucak yaşlı gözlerle etrafına bakıyordu. (acıma)
  • Saçındaki toka morumsuydu, (benzerlik)
  • Anneciğim benim için neler yapmaz ki… (sevgi)

Küçültme eklerini alan kimi sözcükler somut varlıklara kalıcı ad olur. Bu durumda küçültme anlamlarından uzaklaşır:
• maymuncuk (anahtar türü)
• yılancık (bir tür hastalık)
• gelincik (hayvan)
• bademcik (organ)
• elmacık (kemik)
• tatarcık (küçük bir sinek)
• kızılcık (meyve)

ADIN DURUMLARI
İsimler, kendilerinden sonraki isimlerle, edatlarla, zamirlerle çoğunlukla da fiillerle olan ilişkilerine göre ya yalın durumda bulunur ya da “-i, -e, -de, -den” çekim eklerinden birini alır. Adların bulunabileceği bu beş durumdan her birine “ismin durumları” bu eklere de “isim (ad) durum ekleri”denir.

a)Yalın Durum
İsmin, durum eklerinden birini almamış biçimidir.
Vapur, limana uğramadan yoluna devam etti.
• Saat kulesinden tatlı bir melodi duyuluyordu.

Yalın durumdaki isimler çoğul eki ya da iyelik eki alabilir:
• Çarpınca masadaki kitaplar düştü.
Kalemim galiba sende kaldı.

Yalın isimler cümlede özne, belirtisiz nesne, yüklem görevi üstlenebilir:
Akşam bütün ihtişamıyla gelmişti. (özne)
• Gelirken ekmek alır mısın? (belirtisiz nesne)
• En önemli şey sağlıktır. (yüklem)

Yalın durumdaki adlar bazı edatlarla (ilgeçlerle) grup kurar.
Adam gibi çöz şu soruları.
• Bu bıçakla kesemezsin bunu.

b) Belirtme Durumu (-ı /-i /-u /-ü)
İsimlere “-i” ekinin getirilmesiyle sağlanır. İsmi kendisinden sonra
fiile ‘belirtili nesne” olarak bağlar.
• Kocaman kasketin altında geceyi düşünüyordu.
Bizi düşünmeyin, siz yola devam edin.

c) Yönelme (Yaklaşma) Durumu (-e / -a)
İsimlere “-e” ekinin getirilmesiyle sağlanır. İsmin, belirttiği kavrama yöneldiğini, yaklaştığını gösterir. Cümlede “yönelmeli dolaylı tümleç, zarf tümleci olur.
Köye yeni bir öğretmen gelmiş. (dolaylı tümleç)
Akşama bu iş de biter umarım. (zarf tümleci)

d) Bulunma (Kalma) Durumu (-de/-da)
İsimlere “-de” ekinin getirilmesiyle sağlanır. Eylemin belli bir yerde gerçekleştiğini, bir kimsede, bir şeyde, bir yerde bulunduğunu belirtir. Cümlede “bulunmalı dolaylı tümleç, zarf tümleci” olur.
• Onun bu konuda hiç şakası yoktur. (dolaylı tümleç)
İlkbaharda evlenmeyi düşünüyorum. (zarf tümleci)

e) Ayrılma (Çıkma) Durumu  (-den/-dan)
İsimlere “-den” ekinin getirilmesiyle sağlanır. Uzaklaşma, ayrılma anlamı verir. Cümlede “ayrılmalı dolaylı tümleç, zarf tümleci” olur.
• Köyün güzelliği topraktan geliyor. (dolaylı tümleç)
• Çocukları sabahtan bırakmayı düşünüyorum. (zarf tümleci)

Not: Bazı dil uzmanları tamlayan durumunu da simin durumlarından kabul ederler. Tamlayan durumu, isimlere “-in” ekinin getirilmesiyle sağlanır. İsim tamlamalarında tamlayanda yer alarak belirtili isim tamlaması kurar.
Masanın örtüsü daha yeni yıkanmıştı. (tamlayan tamlanan)

İSİM TAMLAMALARI

Bir ismin karşıladığı kavramı daha açık, daha ayrıntılı verebilmek için o adın başka bir isim  ya da zamirle oluşturduğu söz öbeğine “isim tamlaması” denir.
Tamlamalarda iki öge bulunur: tamlayan (tümleyen), tamlanan (tümlenen).
Ana öge (tamlanan) durumundaki adı açıklayan sözcüklere “tamlanan” denir. Tamlayan, tamlamanın yardımcı ögesidir.

Tamlamaların Özellikleri

1. Söz dizimsel olarak bakıldığında genel kural olarak tamlayan, tamlanandan önce gelir:
tamlayan(yardımcı öge)   tamlanan (ana öge)
annemin                         yüzü
çocuk                             çorabı
onun                              kardeşi
okuma                            tutkusu

2. Tamlayan “-ın” (-in/-un/-ün) ekini alır.
• yeşilin tonları, günün yorumu…

3. 1 .kişi zamiri (ben, biz), tamlayan durumunda “-im” ekini
alır.
• benim kararım, bizim ülkemiz

4. Tamlanan “-ı” (-¡/-u/-ü) ekini alır.
• Ayşe’nin evi, yılkı atı…

5. Tamlayan kişi zamiri olan tamlamalarda, tamlanan ekleri şöyledir:
benim ev-im   bizim ev-imiz
senin ev- in    sizin ev-iniz
onun ev-i       onların ev-leri

6. Tamlamalarda ünlüyle biten tamlayanda kaynaştırma ün-
süzü “n“, tamlananda kaynaştırma ünsüzü “s“dir.
• kedi-n-in pati-s-i
• bina-n-ın boya-s-i

7. Tamlayanı ünlüyle biten sözcüklerden yalnız “su” ve “ne” sözcükleri, yukarıdaki kurala uymamaktadır:
• su-y-un tadı
• ne-y-in nesi

İsmin bir başka isimle kurduğu birlik dört çeşittir:

  1. Belirtili isim tamlaması
  2. Belirtisiz isim tamlaması
  3. Takısız isim tamlaması
  4. Zincirleme isim tamlaması

A) BELİRTİLİ İSİM TAMLAMASI
Hem tamlayanın hem tamlananın tamlama eki alarak öbek oluşturmasına “belirtili isim tamlaması” denir.
tamlayan   tamlanan
  -in             – i

Tamlayan eki (-in), tamlamaya belirlilik kazandırır. Bu nedenle, belirtili ad tamlamalarında, tamlayanla tamlanan arasındaki anlam bağlantısı kesindir, belirlidir.
İstanbul’un baharı çok güzeldir.
   tamlayan tamlanan

Çimenin yeşiline baktıkça dinleniyorum.
   tamlayan tamlanan

Belirtili Ad Tamlamalarının Biçim özellikleri:

1.Tamlayanla tamlanan yer değiştirebilir:

Toprakları verimlidir bu yörenin
  tamlanan                   tamlayan
• “Alnından öpmeye geldim
    tamlanan
Evleri balkonsuz yapan mimarların                                                                                                                  tamlayan 

2. Tamlayanla tamlanan arasına sözcük girebilir:
Hamalın olan bitenden haberi yoktu.
  tamlayan                    tamlanan
Ankara’nın şarkılara konu olan bağları dillere destandır.
  tamlayan                               tamlanan

3. Hem tamlayan hem de tamlanan sıfat alabilir:
Çocuğun güzel yazısı vardı.
   tamlayan sıfat tamlanan
Pembe düşlerin avuntusuyla yaşıyordu.
sıfat  tamlayan  tamlanan

4. Tamlayan da tamlanan da birden çok olabilir.
İnsanların hakları, duyguları olduğunu biliyorum.
   tamlayan      tamlanan

5. Tamlayan ya da tamlanan düşebilir:
Çocukluğu yokluk içinde geçmişti.(onun çocukluğu)
• Arkamızdaki araba sizin değil mi? (sizin arabanız)
Yukarıdaki örneklerde İsim tamlaması yoktur ancak anlatılmak istenen iletilebilmektedir.

6. Tamlama ekleri düşebilir:
Bizim çocuklar yarışmada kendilerini gösterdiler.
(çocuklarımız)
Amcam oğlu bugün ziyarete geliyor. (amcamın)

7. Tamlanan bir bütün ya da çokluk içinden seçme bildiriyorsa tamlayan eki “-in” yerine “-den” eki kullanılabilir:
Öğrencilerden birkaçı burs kazandı.
• Kazada dişlerinden üçü kırılmış. (-den eki -in eki yerine kullanılmış.)

Not: Tamlamada seçme anlamı olmaksızın “den” eki kullanılırsa anlatım bozukluğu olur.
Yemeklerden hepsi çok güzeldi. (Anlatım bozukluğu)
Çiçeklerden hiçbirine bakılmamış. (Anlatım bozukluğu)

8. Tamlayan ya da tamlanan zamirden oluşabilir:
• Çocukların çoğu parkta oynuyor. (tamlanan zamir)

9. Belirtili ad tamlaması bir adın sıfatı olarak kullanılabilir:
Askerin eşi Fatma, bebek bekliyormuş.
       sıfat       isim

B) BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI
Yalnız tamlananın tamlama ekini aldığı tamlamalara “belirtisiz ad tamlaması” denir.

tamlayan   tamlanan
    x            -(s)i

• Puslu akşamlarda yağmur kokusu bir başkadır.
Tabanca, top, mitralyöz sesleri geliyordu uzaklardan.

Belirtisiz Ad Tamlamalarının Biçim özellikleri:

1. Tamlayan da tamlanan da birden çok olabilir.
İç huzuru ve rahatlığıyla yaşıyorum.
• Türkçe ve matematik dersi almak istiyorum.

2. Belirtisiz ad tamlamasının başına gelen sıfat sadece tamlayanı ya da tamlananı değil tamlamanın bütünü etkiler:
öten tarla kuşu
  sıfat
sökülmüş çam ağacı
     sıfat

3. Belirtisiz ad tamlaması bir adın sıfatı olarak kullanılabilir:
göz nuru örgüler
    sıfat         isim
kar beyazı çarşaf
      sıfat        isim

4. Belirtisiz ad tamlamalarında tamlayanla tamlananın bağı çok kuvvetlidir. Bu nedenle tamlayanla tamlanan arasına herhangi bir öge giremez. Yalnız kimi unvan öbeklerinde, tamlanan sıfat alabilir:
İç işleri   eski   bakanı
tamlayan sıfat tamlanan
emniyet   genel  müdürü
  tamlayan  sıfat  tamlanan

C) TAKISIZ İSİM TAMLAMASI
Anlam yönünden birbirini bütünleyen adların kurduğu, tamlayan ve tamlananın ek almaksızın oluşturduğu tamlamadır.

Takısız isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını ya da neye benzediğini bildirir.

tamlayan  tamlanan
yün        çorap
pamuk   yorgan
altın      bilezik
tahta      masa
yufka     yürek
elma     yanak

• Valizini kavrayıp tahta basamakları çıktı.
tamlayan tamlanan
• Modaya uygun ipek eldiven giymiş.
tamlayan tamlanan
Altın saçları rüzgarda dalgalanıyordu.
tamlayan tamlanan

D) ZİNCİRLEME İSİM TAMLAMASI
Tamlayanı ya da tamlananı ya da her ikisi de isim tamlaması olan tamlamadır.
Tamlayan bir isim tamlaması olabilir:
Belediye otobüsünün arızası giderildi.
        tamlayan          tamlanan
Taş duvar kalıntısı herkeste heyecan yarattı.
tamlayan tamlanan

Tamlanan bir isim tamlaması olabilir:
Türkiye’nin eğitim sorunları tartışılıyor.
tamlayan       tamlanan
Şehrimizin gençlik festivali törenle başladı.
    tamlayan      tamlanan

Tamlayan da tamlanan da bir ad tamlaması olabilir:
İzmir şehrinin ulaşım sorunu bu yıl halledilecekmiş.
    tamlayan            tamlanan
Sizin köyünüzün kaynak suyu gibi yok.
     tamlayan           tamlanan

E) KARMA TAMLAMA
Sıfat, ad tamlamasının bir ögesini belirtiyor ya da niteliyorsa “karma tamlama” oluşur.
güzel    kızın    saçları
tamlayanı sıfat tamlaması olan belirtili ad tamlaması

kadıncağızın acılı günleri
tamlananı sıfat tamlaması olan belirtili ad tamlaması
yoksul çocukların umutsuz bekleyişi
hem tamlayanı hem de tamlananı sıfat tamlaması olan belirtili ad tamlaması

İSİMLERİN GÖREVLERİ
1. Özne olur.
Parmağı, sert bir işaretle sararmış yaprakları gösterdi.
    özne
2. Nesne olur.
• Güneş bütün parlaklığıyla dünyayı doldurmuştu.
                                         nesne
3. Dolaylı tümleç olur.
• Her şey gözlerinden okunabiliyordu.
           dolaylı tümleç
4. Ek eylem alarak yüklem olur.
• Kardeşimin uğurlu sayısı yediydi.
                                       yüklem
5. Edatlarla öbek oluşturur.
İnsan gibi yaşamak isterdi.
   ad edat
6. İsim tamlamasında tamlayan ve tamlanan olur.
Görevlinin odası tıklım tıklımdı.
tamlayan tamlanan
7. Sıfat tamlamasında tamlanan olur.
Solgun yüzü bizleri biraz korkuttu.
  sıfat   ad

İsimler (Adlar) ders anlatım videomuzu izlemek için TIKLAYIN.

www.edebiyatvedil.net

CEVAPLA

Please enter your comment!
Please enter your name here