Ana Sayfa Dil Bilgisi Sıfatlar -Ön adlar

Sıfatlar -Ön adlar

162
0
PAYLAŞ

SIFAT (ÖN AD)

Varlıkları, kavramları çeşitli yönlerden niteleyen ya da belirten  sözcüklere sıfat denir. Sıfatlar bu özellikleri bakımından iki ana grupta incelenir

A) NİTELEME SIFATLARI

Varlıkların yapılarında bulunan özellikleri gösteren sıfatlardır. Niteleme sıfatlarını bulmak için yöneldikleri ada “nasıl” sorusu sorulur.

Niteleme sıfatları,
Adların durumlarını gösterir:
• Kurumuş yapraklar, eski pantolon, yıllanmış kitap…
Adların biçimlerini gösterir:
• Uzun sıra, yuvarlak gözlük, ince kalem…
Adların renklerini gösterir:
• Yeşil yaprak, kırmızı gül, siyah çizme…

Uyarı:
Niteleme sözcükleri eylemi ya da eylemsiyi nitelediğinde “zarf” olur:
Hoşgörülü insanlar her zaman sevilir.
     sıfat           ad
• Öğretmenimiz bize hep hoşgörülü yaklaşır.
                                        zarf       eylem
• Bazen hoşgörülü davranmak gerekebilir.
                zarf         eylemsi

ADLAŞMIŞ SIFAT

Niteleme sıfatlarıyla oluşturulan tamlamalarda anlatımın kısaltılması amacıyla ad düşürülebilir. Bu durumda niteleme sıfatı, adlaşır. Adın sonunda çekim eki varsa bu ek, sıfatın sonuna gelir.

Çalışkan öğrenci her zaman başarılı olur.
    sıfat        ad
Çalışkan her zaman başarılı olur.
adlaşmış sıfat
•Yönetmen, kadroda genç oyunculara yer verdi.
                               sıfat        ad
•Yönetmen, kadroda gençlere yer verdi.
                            adlaşmış sıfat

NİTELEME SIFATLARINDA KARŞILAŞTIRMA (DERECELENDİRME)

Niteleme sıfatlarının önüne “kadar, daha, pek, çok, en…” zarflarından birinin getirilmesiyle sıfatın anlamı pekiştirilir ya da derecelendirilir. İki nesneden birinin taşıdığı özelliğin diğerine göre durumu belirtilir.
• “aslan gibi yürekli askerler” (eşitlik derecesi)
        zarf       sıfat
• “daha güzel günler” (üstünlük derecesi)
    zarf   sıfat
• “çok pahalı araba” (aşırılık derecesi)
   zarf   sıfat
• “en önemli görev” (en üstünlük derecesi)
   zarf sıfat

NİTELEME SIFATLARINDA PEKİŞTİRME

Niteleme sıfatlarının anlam yönünden daha güçlü bir duruma getirilmesidir.
Üç şekilde yapılır:
1. Ön sesli pekiştirme:
Pekiştirme, sıfatın birinci ünlüsünden sonra “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri getirilerek yapılır.
• temiz elbise—»tertemiz elbise
• beyaz kar—»-bembeyaz kar
• ıssız yollar—»ıpıssız yollar
• sıcak bakış—»sımsıcak bakış
Not: Ön sesli pekiştirme kimi zaman sıfatın birinci ünlüsünden sonra pe / pa ön seslerinin getirilmesiyle de oluşturulabilir.
• yalnız insanlar—»yapayalnız insanlar

2. İkileme yoluyla pekiştirme
İkilemeler, sıfat olduklarında belirttikleri ya da niteledikleri adın anlam bakımından güçlenmesini sağlar.
• sıra sıra kavaklar
• yırtık pırtık giysiler
• derli toplu odalar
• abuk sabuk sözler

3. Bağlaç / Edatla pekiştirme
• güzel mi güzel kızlar
• sıcak ama ne sıcak günler

NİTELEME SIFATLARINDA KÜÇÜLTME

Niteleme sıfatlarının sonuna “cik, -cek, -ce, -(i)msi, -(i)mtırak” eklerinden biri getirilerek yapılır. Bu ekler eklendiği sıfata “çok, tam değil, ona yakın” gibi anlamlar katar.
• sıcak ev —» sıcacık ev (çok sıcak ev)
• büyük salon —» büyücek salon (büyüğe yakın)
• derin çukur—» derince çukur (derine yakın)
• ekşi erik —» ekşimsi erik (ekşiye yakın)
• acı biber —» acımtırak biber (acıya yakın)

UNVAN (SAN) SIFATLARI

Kişilerin sosyal statülerine göre adlarına getirilen tanıtma ve saygı sözcükleridir. Hem adın önünde hem sonunda hem de iki tarafında kullanılabilir.
Sultan Selim
Çavuş Mehmet
• Fatma Hanım
• Mustafa Ağa
Gazi Mustafa Kemal Paşa
Doktor Ahmet Bey

B) BELİRTME SIFATLARI

Adların dış özelliklerini karşılayan, onları çeşitli yönlerden belirten sözcüklerdir. Bu sıfatlar, adları belirtme yönleri bakımından şu şekilde çeşitlendirilmiştir:
1. İşaret (gösterme) sıfatları
2. Belgisiz (belirsizlik) sıfatlar
3. Soru sıfatları
4. Sayı sıfatları

1. İŞARET (GÖSTERME) SIFATLARI

Adları, işaret ederek belirten sıfatlardır. Genel olarak işaret sıfatını bulmak için birlikte kullanıldığı ada “hangi” sorusu sorulur.

Dilimizde üç temel işaret sıfatı vardır: bu, şu, o.
• “Bu”, konuşana en yakın olanı belirtir:
Bu kitaplar, bu çanta kime ait?
• “Şu”, konuşana biraz uzak olanı belirtir:
Şu sokağa girdiler.
•”O”, konuşana en uzak olanı belirtir:
O adamı daha önce de görmüştüm.

“Bu, şu, o” sözcükleri dışında işaret sıfatı göreviyle kullanılan sözcükler de vardır: öteki, beriki, diğer, öbür, böyle, şöyle, öyle
Beriki apartmanda oturuyorum.
    sıfat       ad
Öteki yarışmacı daha iyi hazırlanmış.
    sıfat     ad
Diğer sayfaya geçin.
    sıfat     ad
Böyle iş görmedim.
   sıfat zamir

Not: İşaret sıfatları, belirttikleri adlar düşünce işaret zamiri olur.

O çocuğu göremedim.—►Onu göremedim.
  sıfat ad                          zamir
Bu konuyu bilmiyorum.—► Bunu bilmiyorum.
  sıfat  ad                             zamir

Sıfat Yapan “-ki”

Sıfat yapan “-ki”, sonuna getirildiği adlardan sıfat türetir. Bu işleviyle bulunma (-de) durumundaki adlara da gelir.
Akşamki maç çok heyecanlıydı.
işaret sıfatı ad
Duvardaki tablo herkesi etkilemişti.
 işaret sıfatı   ad
“-ki” ekiyle kurulmuş sıfatlar da önündeki ad düştüğü zaman adlaşır.

2. BELGİSİZ (BELİRSİZLİK) SIFATLAR

Bir adı, ona kesinlik kazandırmaksızın belirten sıfatlara denir. “Birçok, biraz, hiçbir, her, bazı, başka, çoğu, fazla, bütün, kimi, az” gibi sözcükler belgisiz sıfat olarak kullanılır.
• Anneannem çoğu akşam bize masal anlatırdı.
                    sıfat     ad
• Sanki tüm çiçekler selama durmuştu.
sıfat ad
Her kuşun eti yenmez.
  sıfat   ad
Az işle çok para kazanılmaz.
 sıfat ad sıfat ad
Bütün insanlar bir gün bu acıyı tadacak.
   sıfat       ad    sıfat ad
Başka işlerim de var benim.
   sıfat       ad
Falan öğrenci beni sormuş.
    sıfat    ad

Not:

Belirttikleri adlar düşünce belgisiz sıfatlar, “zamir” olur:
Kimi insan sanata aşıktır. —»Kimi, sanata aşıktır.
 sıfat   ad                             zamir
Birkaç elma iyi görünüyor. —»Birkaçı iyi görünüyor.
  sıfat     ad                             zamir

Belgisiz sıfatlar cümlede eylemi ya da eylemsiyi belirtirse “zarf” olur:
Fazla söze gerek yoktu. —» Kadın fazla konuşuyordu.
    sıfat ad                                     zarf     eylem
Bugün çok yemek yaptım. —»Çok çalışan kazanır.
         sıfat   ad                     zarf eylemsi

3. SORU SIFATLARI

Adları soru yoluyla belirten sözcüklerdir. Adları soru yönünden belirtmeye yarayan soru sözcükleri “ne, nasıl, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi” gibi sözcüklerdir.

Ne yapıyorsunuz?
sıfat ad
Ne kadar para harcadınız?
      sıfat      ad
• Söyledikleriniz hangi dönemde gerçekleşmiş?
                        sıfat        ad
Hangi gün yola çıkacaksınız?
    sıfat    ad
Nasıl insanlar şu ressamlar?
    sıfat    ad
• Geçen yıl kaç ağaç dikildi?
                sıfat ad
Kaçıncı köyde konaklamışlar?
     sıfat     ad

UYARI:
Soru sözcükleri adın yerini tuttuklarında “soru zamiri”, bir eylemi, eylemsiyi soru yoluyla etkilediklerinde ise “soru zarfı” olur.
• Geleceğe dair ne planların var?
              soru sıfatı  ad
• Akşama ne yiyeceğiz?
       soru zamiri   ad
• Ne  bağırıyorsun?
soru zarfı fiil
• Bugün hangi programı izleyeceğiz?
         soru sıfatı    ad
Hangimiz sevmedik çılgınlar gibi?
soru zamiri

4. SAYI SIFATLARI

Belirttikleri adın sayısını, sırasını, nasıl bir dağılım içinde olduğunu ya da bütün içindeki oranını gösterir.

a) Asıl Sayı Sıfatları
Varlıkların kesin sayısını belirten sıfatlardır.
Bir gün yirmi dört saattir.
  sıfat ad      sıfat       ad
• Sokağın iki yanında sıra sıra apartmanlar vardı.
              sıfat   ad

b) Üleştirme Sayı Sıfatları
Adın gösterdiği nesnenin sayısal dağılımını belirten “-er/-ar” ekiyle türemiş sıfatlardır. Üleştirme sıfatlarıyla belirtilen dağılımda eşitlik söz konusudur.
• Sîzlere birer dilim pasta ayırdım.
             sıfat   ad
• Beslenme çantasına ikişer elma koydum.
                                 sıfat   ad

c) Sıra Sayı Sıfatları
Varlıkların bir diziliş içindeki sırasını belirten “-ncı” ekiyle türemiş sıfatlardır.
• Bunu sana kırkıncı kez söylüyorum.
                    sıfat    ad
Ellinci yıl kutlamaları çok görkemliydi.
    sıfat  ad

Sıra anlatan “ilk, son, sonuncu, ortanca” sözcükleri de sıra sayı sıfatı işleviyle kullanılır.
• Okulda ilk ders Türkçeydi.
            sıfat ad
• Hey! Bu senin son şansın.
                       sıfat   ad

d) Kesir Sayı Sıfatları
Varlıkların sayılarını kesirli olarak belirten sıfatlardır.
• Söylediğin binde bir ihtimal ancak.
                     sıfat        ad
Yarım saat sonra gelmelisiniz.
     sıfat  ad
• Yiye yiye çeyrek muz mu yedin?
                  sıfat    ad

e) Topluluk Sayı Sıfatları
“-z” ekiyle türemiş sıfatlardır.
İkiz kuleler yıkılalı yıllar oldu.
  sıfat   ad
• Teyzemin üçüz çocukları var.
                 sıfat     ad

SIFAT TAMLAMASI

Sıfatlar, adların niteliğini, özelliğini belirterek tamlama oluşturur. Sıfatlar daima addan önce gelir. Sıfatın olduğu her yerde bir sıfat tamlaması vardır. Sıfat tamlamalarında “sıfat” tamlayan, “ad” tamlanandır.
Kültürlü    insan kime denir?
     sıfat         ad
(tamlayan) (tamlanan)

► Sıfat tamlamasında sıfat ya da ad birden fazla olabilir:
Kocaman, siyah gözleri vardı.
     sıfat       sıfat     ad

► Bir ad ya da zamir hem nitelenip hem belirtilebilir:
Garip   bir         adam   seni  bekliyor.
nit.sıf.  bel. sıf.     ad

O      sevimli   şey  bana ait.
bel. sıf  nit sıf.  zamir

► Sıfat tamlamalarında adlar çekim eki alabilir:
Açık denizlere yol alsaydık.
   sıfat     ad

► Sıfatlar, belirtili ad tamlamalarında tamlayanda ya da tamlananda yer alabilir:
•  Eski İstanbul’un yaşantısı bir başkaymış
sıfat (tamlayan)(tamlanan)

► Sıfat tamlamalarında tamlanan unsurunda adın yerine zamir de
kullanılabilir:
• Bu dünyada yoksul kimse kalmasa keşke.
                      sıfat    zamir
İyi   şeyler de olsun artık.
  sıfat  zamir

Not: Kimi sıfatlar iyelik eki ile kullanılır fakat bunlar iyelik anlamı taşımaz.
Güzelim pastayı mahvetmişler.
     sıfat       ad
Çoğu zaman onu anlamıyorum.
   sıfat     ad

YAPILARINA GÖRE SIFATLAR

A) BASİT (YALIN) SIFATLAR

Yapım eki almamış, başka sözcükle birleşmemiş, kök durumundaki sıfatlardır.
Güzel günler göreceğiz
• Araba dar yolda zorlukla ilerliyordu
• Üstünde siyah bir elbise vardı.
Üç kişi gerekli bu iş için.

B) TÜREMİŞ SIFATLAR

Bir ad ya da eylemden yapım ekiyle oluşturulmuş sıfatlardır.

Sıkıcı bir filmdi. (sık – ıcı)
Solgun bir gül oluyor dokununca. (sol – gun)
Öteki soruya geçelim. (öte-ki)
Geçmiş günler geliyor aklıma. (geç – miş)

C) BİRLEŞİK SIFATLAR

Birden çok sözcüğün anlamlı bir birim oluşturduğu sıfatlardır.

1. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Sıfatlar

Kalıplaşmış ve bu nedenle bitişik yazılan sıfatlardır.
Canayakın insandır Murtaza.
• Gördüğüm en ağırbaşlı insanlardan biridir o.
Soğukkanlı bir adam lazım bize.
Birkaç saat yokum.
• Bu işi herhangi biri de yapabilir.
Kahverengi gözleri sıcacık bakıyordu.

2. Kurallı Birleşik Sıfatlar

Belli kurallarla oluşturulan ancak ayrı yazılan sıfatlardır.

a)Bir sıfat tamlamasındaki ada “-lı, -lık” yapım eki getirilerek yapılır:
yırtık ceketli      çocuk —► (yırtık ceketli çocuk )
(sıfat taml.) (y.e.)    (ad)              (sıfat)       (ad)
Üç kuruşluk      —► (Üç kuruşluk )
(sıfat taml.) (y.e.) (ad)          (sıfat)    (ad)

b) Takısız ad tamlamasındaki tamlanana “-lı” yapım eki getirilerek yapılır:
tahta bacak     adam —► (tahta bacaklı adam)
(t’sız is. tml.) (y.e.) (ad)              (sıfat) (ad)
demir kapı  –  lı     bahçe —► (demir kapılı bahçe)
(t’sız is. tml.) (y.e.) (ad)                (sıfat) (ad)

c) Bir sıfat tamlamasında adla sıfatın yeri değiştirilip ada üçüncü tekil iyelik eki (-ı/-i/-u/-ü) getirilerek yapılır:
• beyaz boya —► boyası beyaz evler
• kuru tuz —► tuzu kuru insanlar

www.edebiyatvedil.net

CEVAPLA

Please enter your comment!
Please enter your name here