Ana Sayfa Dil Bilgisi Ünlemler

Ünlemler

68
0
ünlemler-edebiyatvedil.net

Bir olay ya da durum karşısında ortaya çıkan korkma, sevinme, üzülme, şaşırma gibi duyguları yansıtan ya da seslenme bildiren sözcüklerdir.

Ünlemler, anlamsal içerikten hemen hemen yoksun olma­larına rağmen konuşan kişinin vurgulamasıyla cümlenin anlamını etkiler. Örneğin, vurgusuz kullanılan “hay” sözcüğü, tek başına hangi duy­guyu yansıttığı belli değildir ancak Hay Allah! Bu da nereden çıktı.” gibi bir kullanımda “şaşma” anlamıyla cümlenin anlamını etkilediği görülür.

Ünlemler ortaya çıkış özellikleri göz önüne alınırsa üç grupta incelenebilir:

A. ASIL ÜNLEMLER

A.1. Seslenme (Hitap) Ünlemleri

Daha çok, birinin dikkatini çekmek, onu uyarmak, ona seslen­mek amaçlı ünlemlerdir. Seslenme ünlemleri, genellikle duygu değeri taşımaz.

Örnekler:

  • Hişt! Sınav yapılıyor, sessiz olun.
  • Ayol, nerelerdesin sen günlerdir?
  • Bre ağalar! Bu ne biçim iştir?
  • Haydi dostlarım, benimle gelin!
  • “Bir alev hâlinde düştün elime,
    Hani ey gözyaşım, akmayacaktın?”
  • Hey koca diyar, hey can!
    Hey bağrı yanık anaların vatanı
    Yoluna adak diye baş koyduğum
    Sakarya’da durulduğum hey!..”

A.2. Duygu Ünlemleri

Kullanıldıklarında cümlelere sevgi, öfke, tiksinme, korku, şaşkınlık gibi değişik duygular katan ünlemlerdir.

Örnekler:

  • Aaa,şu bebeğin tatlılığına bakın! (beğenme)
  • Ee, yeter artık bu kadar saygısızlık! (kızma)
  • Ha dayan evladım, göreyim seni! (istek uyandırma)
  • Ah, memleketimi bir daha görsem! (özlem)
  • Eh, artık hayırlısı neyse o olsun! (onaylama)
  • Ay, kompozisyon yarışmasında birinci olmuşum! (sevinme)
  • Yaa! Bunları o mu söylemiş? (şaşma)
  • Vah vah, çok kötü kandırmışlar zavallıyı! (acıma)
  • Aman dediklerimi unutmayasın! (uyarı)
  • Hah, şimdi hapı yuttuk işte! (telaş)
  • Hay, sen çok yaşa e mi? (dilek)
  • Ooo, beyim nasıl oldu da bizi aradın? (sitem)
  • Of, dayanamayacağım artık! (usanç)
  • Oh, dünya varmış dışarda! (rahatlama)

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlem, cümleye farklı bir anlam katmıştır?
A) Ölmeden onu ah, bir daha görebilsem!
B) Ah, nereden çıktı bu dert başıma böyle!
C) Sınavı ah, bu yıl bir kazanabilsem!
D) Ah, ne güzel olurdu seninle olabilmek!
E) Ah, bir yaz gelse de yazlığa gidebilsem!

Çözüm:

A, C, D ve E’de “istek” anlamı varken B’de “şaşma, yakınma” anlamları vardır. Cevap B şıkkıdır.

B. ÜNLEM GİBİ KULLANILAN SÖZCÜKLER

Bazı adlar ve ad soylu sözcükler hatta cümleler aslında ünlem olmadıkları hâlde vurgu ve tonlamayla ünlem değeri kazanabilir

Örnekler:

  • Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri! (“Ordular” sözcük türü olarak addır. “İleri” ise sözcük türü olarak zarftır. Her iki sözcük de cümlede ünlem olarak kullanılmış.)
  • Araba kullanırken dikkatli ol! (“Dikkatli ol” eylem türünde söz öbeği iken cümlede ün­lem olarak kullanılmış.)
  • Sen! Bana baksana biraz. (“Sen” kişi zamiri cümlede ünlem olarak kullanılmış.)

C. YANSIMA ÜNLEMLERİ

Daha çok dikkat çekmeye, seslenmeye, çağırmaya yönelik kullanılan ve yansıma olan sözcüklerdir. “Tak, tak tak, pat, pat pat, küt küt, pat küt; bili bili, çüş, deh, hoşt, kuçu kuçu, pisi pisi…” gibi sözcükler yansıma ünlemleri olarak kullanılabilir.

Örnekler:

  • Deh Aloş’um! Deh küheylanım!
  • Hapşu!
    — Çok yaşa.
  • Tak tak! Kapı vuruluyor. Kim acaba?
  • Çat! Tokadı patlattı.

ÜNLEM CÜMLESİ

İçinde ünlemlerin yer aldığı cümleler, ünlem cümlesidir.

Örnekler:

  • Aman efendim, bu ne güzel tesadüf? (ünlem cümlesi)
  • Sakın ha, bir daha böyle bir saçmalık yapayım deme! (ünlem cümlesi)

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir ünlem cümlesidir?
A) Seni yarın mutlaka ararım
B) Annem bize pasta yapacağını söyledi
C) Pencere açılınca soğuk hava girdi içeri
D) Bu ne tatlı bir kedi böyle
E) Ödevlerini yaparken daha özenli ol

Çözüm:

D şıkkında ünlem türünde bir sözcük olmamasına karşın cümlede “beğenme ve şaşırma” duyguları dile getirilmiştir . Bu sebeple de ünlem cümlesidir. Cevap D şıkkıdır.

ÜNLEMLERİN ADLAŞMASI

Ünlemler, cümle dışı unsur kabul edilirler ancak cümlenin bir ögesi durumuna geldiklerinde adlaşmış olurlar.

Örnekler:

  • Garibin ahı mutlaka çıkar bir yerden. (Garibin ahı → özne)
  • Yanımızdan ahlar vahlar içinde ayrıldı. (ahlar vahlar içinde → zarf tümleci)

www.edebiyatvedil.net


CEVAPLA

Please enter your comment!
Please enter your name here